<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!--  Aufgrund grosser Probleme mit dem Zeichensatz bei meinem Editor XMLSpy sind einige Zeichen, die selbst in ISO-8859-1 selbstverständlich enthalten sind noch durch entities ersetzt worden. So z.B. das einfache Hochkomma durch &apos; ... 
Die & sind auskommentiert, weil noch eine Entitiy-Defintionen für diese Zeichen in der CEI.dtd enthalten sind.
 -->
<!DOCTYPE CEI SYSTEM "DTD\CEI.dtd">
<CEI>
	<teiHeader/>
	<front/>
	<body>
		<!--  -	Anglo-Saxon Charters, Bd. 1 (Rochester), hg. von A. Campbell, London 1973, S. 20f.  -->
		<charter>
			<chDesc>
				<idno>17</idno>
				<abstract>
					<issuer>Coenwulf of Mercia</issuer> grants three sulungs at <placeName>Rochester</placeName> to <recipient>Bishop Beornmod (of Rochester)</recipient>, with the use of six swine-pastures (of which four are also named in <ref type="urkundennummer" target="16">16</ref>). </abstract>
				<issueDate>A.D. 811</issueDate>
			</chDesc>
			<chDesc>
				<witness>
					<sigil>A</sigil>. <archIdentifier>
						<arch expan="British Museum">B.M.</arch>, <archFond>Cotton Ch. viii </archFond>, <idno>31</idno>
					</archIdentifier>: 
     <physicalDesc>parchment, s. ix<sup>I</sup>, 200 x 293 mm. Three horizontal and three vertical folds. 
      Endorsements: 
      <nota>(1) in a hand of s. x: <!-- & --> cross;Borhstealles boc</nota>
						<nota>(2) in a hand oft s. xiii: Borstall<abbr><!-- & --> acute;</abbr>. Cenwlf Rex. dedit Sancto Andre<!-- & --> aelig;. <!-- & --> et-abbr-7; Bermodo episcopo.</nota>
		<!--  die Verwendung des "&acute;" statt eines einfachen Hochkommas sollte bitte nicht allzu ernst genommen werden!  -->
					</physicalDesc>
				</witness>
				<witness>
					<sigil>B</sigil>. <archIdentifier>
						<arch>Rochester</arch>, <archFond expan="Dean and Chapter">D. <!-- & --> amp; C.</archFond>, <idno>Textus Roffensis, fos 236v-137</idno>
					</archIdentifier>: copy (of A? , s. xii<sup>I</sup>
				</witness>
				<witness>
					<sigil>C</sigil>. <archIdentifier>
						<arch>Rochester</arch>, <archFond expan="Diocesan Registry">Dioc. Reg.</archFond>, <idno>Liber Temporalium, fo. 4</idno>
					</archIdentifier>: <physicalDesc>copy of B, s. xiv</physicalDesc>
				</witness>
				<listBibl type="prints">
					<!--  Ed.:  -->
					<bibl type="prints">a. <bibl>B.M.F., ii, no. 10</bibl>
						<bibl type="druckvorlage">(facsimile and transcript) from <ref target="d1" type="sigle">A</ref>
						</bibl>
					</bibl>
					<bibl type="prints">b. <bibl>Birch, no. 339</bibl>
					</bibl>
					<bibl type="prints">c. <bibl>Kemble, no. 198</bibl>
					</bibl>
				</listBibl>
				<listBibl type="studies">Listed: 
						<bibl>Sawyer, no. 165</bibl>
				</listBibl>
				<bibl type="druckvorlage">Printed from <ref type="sigle" target="d1">A</ref>
				</bibl>
			</chDesc>
			<tenor>
				<protocol><!-- & --> cross; In<ref type="note" target="001"/> nomine domini nostri Iesu Christi . Regnante in perpetuum eodem deo et domino nostro Iesu Christo . Ego Coen<!-- & --> thorn;ulf gratia dei rex Merciorum . Uiro uenerabili Beornmodo episcopo .</protocol>
				<context>Trado terram iuris mei id est quasi tria aratra . ad meridianam plagam ciuitatis quae dicitur . Hrofescester . Ut habeat et possideat et cuicumque uoluerit illo uiuente seu moriente <!-- & --> aelig;ternaliter tradendam concedo . Sunt autem huius telluris termini notissimi ab oriente uia puplica a meridiae Uuldaham . ab occidente flubius Medu<!-- & --> thorn;ege ab aquilone Mearateag , Siquis hanc donationem meam infringere aut minuere temptauerit sciat se rationem redditurum ante tribunal aeterni iudicis nisi prius deo et hominibus digne emendauerit . Et praedicta terra sit libera ab omni regali et saeculari seruitio . Adiectis denberis in commune saltu . Otanhyrst . et Fraecinghyrst . Sceorfesstede . Crangabyras . <!-- & --> Thorn;ihtherincfaladsto . et Haeseldaen .</context>
				<eschatocol><!-- & --> cross; Ego Coen<!-- & --> thorn;ulf rex Merciorum hanc donationem meam signo sancte crucis Christi confirmaui .
     <!-- & --> cross; Ego <!-- & --> thorn;ulfred archiepiscopus consensi et subscripsi .
     <!-- & --> cross; Ego Deneberht episcopus consensi et subscripsi .
     <!-- & --> cross; Ego Ae<!-- & --> eth;el<!-- & --> thorn;ulf episcopus consensi et subscripsi .
     <!-- & --> cross; Ego Sigered rex consensi et subscripsi .
     <pb ed="edition" n="21"/>
     <!-- & --> cross; Ego Aelb<!-- & --> eth;ry<!-- & --> eth; regina consensi et subscripsi .
     <!-- & --> cross; Ego Heardberht dux consensi et subscripsi .<ref type="note" target="002"/>
     <!-- & --> cross; Ego Beornmod episcopus consensi et subscripsi ,
     <!-- & --> cross; Ego Beornno<!-- & --> eth; dux consensi et subscripsi .
     <!-- & --> cross; Ego Cynehelm dux consensi et subscripsi .
     <!-- & --> cross; Ego Eadberht dux consensi et subscripsi .
     <!-- & --> cross; Ego Cyneberht propinquo regis consensi et subscripsi .
     <!-- & --> cross; Ego Coen<!-- & --> thorn;ald propinquo regis consensi et suscripsi .<ref type="note" target="003"/>
     <!-- & --> cross; Ego Quoen<!-- & --> eth;r<!-- & --> eth; filia regis consensi et subscripsi .
     <!-- & --> cross; Ego Eanberht dux consensi et subscripsi .
     <!-- & --> cross; Ego Ae<!-- & --> eth;elheah consensi et subscripsi .<ref type="note" resp="ed" target="004"/>
     <!-- & --> cross; Scripta est autem haec kartula anno dominicae incarnationis . dccc<sup>a</sup>xi<sup>a</sup> .  indictione . iiii<sup>a</sup> . His testibus consentientibus et 
     subscribentibus</eschatocol>
				<note type="textkritisch" resp="ed" id="001">
					<rdg>De Borcstealle</rdg>; rubric in <ref target="v1" type="sigle">B</ref>
				</note>
				<note type="textkritisch" id="001">
     Third column of subscriptions ends here <ref target="d1" type="sigle">A</ref>
				</note>
				<note type="textkritisch" id="002">
     First column of subscriptions ends here <ref target="d1" type="sigle">A</ref>
				</note>
				<note type="textkritisch" id="003">
     Second column of subscriptions ends here <ref target="d1" type="sigle">A</ref>
				</note>
			</tenor>
		</charter>
		<charter>
		<!--  Carte dell_Archivio di Stato di Pisa, Bd. 2, hg. von Maria Luisa Sirolla, Pisa 1990, S. 153.  -->
			<chDesc>
				<idno>85</idno>
				<issueDate>1100 ? marzo 1-24.</issueDate>
				<head>Cartula Venditionis</head>
				<!--  das ist natürlich kein guter Elementname; ausserdem sollte es vielleicht ausserhalb von "regest" stehen  -->
				<abstract>
					<issuer>Martino del fu Ugo</issuer> e sua moglie <issuer>Massaia del fu Rustico</issuer> vendono alla chiesa di S. Salvatore di Camaldoli due terreni in <placeName>Delassaia</placeName> e in <placeName>Pede de Monte</placeName>.</abstract>
			</chDesc>
			<!--  hier haben wir das Problem entweder zwei Personen zu haben, die beide die Funktion "Aussteller" haben, oder einen Aussteller, der aber aus zwei Personen besteht  -->
			<!--  nachsehen: TEI-Element für Institutionen  -->
			<chDesc>
				<witness type="original">
					<traditioForm lang="it">Originale</traditioForm>, 
     <archIdentifier>
						<arch expan="Archivio di Stato di Pisa">ASP</arch>, 
      <archFond>Diplomatico Generale n. 172, Diplomatico S. Michele</archFond>
						<idno>n. 73</idno>
					</archIdentifier> 
     [<sigil>A</sigil>]. 
     <physicalDesc>
						<nota place="verso">Sul verso, mano <date>sec. XIV</date>: «<quote>Cartula de terris positis in Clasaia de Pede Monte Amabilis</quote>»</nota>
						<nota place="verso">mani <date>secc. XVIII-XIX</date>: «<quote>S. Michele di Pisa marzo 1099. 1099. N. 76</quote>».</nota>
					</physicalDesc>
					<!--  die beschreibung wäre noch genauer auszuzeichnen  -->
				</witness>
				<listBibl type="regesta">Regesto: 
						<bibl>ASP, Diplomatico S. Michele n. 73.</bibl>
				</listBibl>
				<!--  den Verweis auf Regesten könnte man hier noch genauer auszeichnen  -->
				<diplomaticAnalysis>La pergamena <!-- & --> egrave; mutila nella parte inferiore. Al <issueDate>1099 stile comune</issueDate> corrisponde l&apos;indizione 7<sup>a</sup> e non la 8<sup>a</sup>. Ipotizzando che il notaio abbia impiegato lo stile dell&apos;incarnazione con il computo fiorentino, il documento potrebbe essere datato al periodo <issueDate>1-24 marzo 1100</issueDate>.</diplomaticAnalysis>
				<!--  ggf. müsste man das Element "bemerkungen" differenzieren. Da gibt es sicher grundsätzlich unterschiedliche Typen 
    Hier besteht noch zusätzlich das Problem, dass sich die Beschreibung einerseits auf die konkrete Überlieferung bezieht, andererseits auf den Inhalt der Urkunde (die Datierung)  -->
			</chDesc>
			<tenor>
				<!--  auf die Formularauszeichnung verzichte ich hier einmal  -->
				<pict>(S)</pict> In nomine domini Dei eterni. Anno ab incarnatione eius nona<lb ed="original"/>gesimo nono post mille, mense marti, indictione octava. Manifesti sumus nos <persName>Martinus filius bone memorie Hugi</persName> et <persName>Massaia <lb ed="original"/> iugales  filia bone memorie Rustichi</persName>, set ego quidem Massaia interrogata <lb ed="original"/> sum ab Beniamin iudex sacri palati ut si ego per alicuius homi<lb ed="original"/>nis virtutem aut de ipso viro meo vel per meam bonam voluntatem <lb ed="original"/> hanc cartam fecissem a numqua propter manifesta dixi quod per nulli <lb ed="original"/> hominis virtutem neque de ipso viro meo non facio set per meam vo<lb ed="original"/>luntatem facio et ipso viro meo mihi consensi et commiatum de<lb ed="original"/>dit communiter nos iugalis, quia per hanc cartulam vidimus <lb ed="original"/> et tradimus nos in ecclesia et remfettorio <ref type="note" target="a"/> sancti Salvatori sito Cam<lb ed="original"/>po Hamabilis ubi Martinus priore preesse videtur, idest duo petie <lb ed="original"/> de terra et res illa que sunt posite <ref type="note" target="b"/> una ex ipse  in locibus qui nomina<lb ed="original"/>tur Delassaia qui de una parte confini ipsa Delassaia, de alia parte confi<lb ed="original"/>ni terra qui fuit Berte filia Florenticti et Fante qui fuit viro eius, <lb ed="original"/> de alie duo partes confini terra qui fuit Iohanni filio Ceci infra ipse desi<lb ed="original"/>gnate locas de ipsa petia terra de integram tertiam portionem in<lb ed="original"/>tegram medietatem et de aliam tertiam portionem integram octavam <lb ed="original"/> portionem; alia petia est posita ubi vocatur Pede de Monte qui de duo<lb ed="original"/>bus partibus confini tearr qui fuit Iohanni filio Ceci, de tertia parte confini te<lb ed="original"/>.. viro suo, de quarta parte confini <lb ed="original"/>
				<note id="a" type="textkritisch">
					<lem>-f-</lem> corr. su altra lettera</note>
				<note id="b" type="textkritisch">
					<lem>-te</lem> nell interlineo sup.</note>
			</tenor>
			<!--  Für die Anmerkungen gibt es mindestens drei Möglichkeiten
   1. in-line im Urkundentext als Attribut 						- geht gar nicht (wegen fehlender Differenzierungsmöglichkeiten)!
   2. in-line im Urkundentext als Elementinhalt (Text)     - produziert einen komischen Mischtext
   3. am Ende des Urkundentextes  (so wie hier)
   4. ausserhalb des Urkundentextes
   was soll dann überhaupt der Bezugspunkt sein? Am elegantesten wäre ein Bezug auf ein definiertes Element, aber das lässt sich wahrscheinlich nicht immer durchhalten
    -->
		</charter>
		<charter>
		<!--  -	Hansisches Urkundenbuch Bd. 2. hg. von Konstantin Höhlbaum, Halle 1879, S. 71.  -->
			<chDesc>
				<idno>160.</idno>
				<abstract>
					<issuer>Gr. Robert III von Flandern</issuer> veröffentlicht einen Freibrief für die Kaufleute des römischen Reichs zum Stapel in <settlement>Brügge</settlement> wie <ref type="urkundennummer" target="HUB-2-160">dieses n. 154</ref> und gestattet ihnen bei Verletzung desselben einen privilegirten Stapel an einem andern Orte Flanderns zu errichten.</abstract>
				<issueDate value="1309.11.24">1309 Nov. 24.</issueDate>
				<issuePlace>Schloss Male.</issuePlace>
			</chDesc>
			<chDesc>
				<witness>
					<archIdentifier>
						<arch>StA zu Köln</arch>, <idno>n. 2457</idno>
					</archIdentifier>; <traditioForm>Or. m. S.</traditioForm>
				</witness>
				<witness>
					<sigil>L</sigil>
					<archIdentifier>
						<arch id="Archiv1">StA zu Lübeck</arch>
					</archIdentifier>; <traditioForm>Transsumpt von 1338 April 29.</traditioForm>
				</witness>
				<witness>
					<arch><ref target="Archiv1">Daselbst</ref></arch>
					<traditioForm>unbeglaubigte Abschrift</traditioForm>.</witness>
				<witness>
					<arch>StA zu Köln</arch>, <traditioForm>Abschriften</traditioForm> im <archIdentifier>hans. Privilegienbuch d. 15. Jahrh. a. Perg. fol. 13b</archIdentifier>, im <archIdentifier>flandr. Kopiar d. 15. Jahrh. a. Pap. fol. 34</archIdentifier>, im <archIdentifier>flandr. Kopiar n. 302 fol. 4</archIdentifier> mit der Schlussbemerkung: Item dit vorscreven vidimus [von <ref type="sigle">L</ref>] wart den heren radessendebaden van Lubeke bii des copmans sendebaden tolevert to Bremen upter clachvart anno 1476 up Bartolomei.</witness>
				<witness>
					<archIdentifier>
						<arch>StA zu Danzig</arch>, <idno>Schiebl. XXVII, 82; Privilegiar d. 15. Jahrh. fol. 5</idno>.</archIdentifier>
				</witness>
			</chDesc>
			<tenor>
				<protocol>
					<intitulatio>Wie <persName>Robbrecht grave van Vlaendren</persName>
					</intitulatio>
					<publicatio>maken kont ende kenlic allen den ghenen, die dese lettren zien zullen iof horen lesen:</publicatio>
				</protocol>
				<context>alse die coepmanne van den Roemschen rike van der Duutscher tonghe ute onser stede van <settlement>Brucghe</settlement> ghetrect waren in onse stede van <settlement>Ardenburgh</settlement> met haerre coepmanscepe omme den stapel daer te houdene ende in onse stede van Brucghe scuweden te comene omme tonrecht, daer si hem of beclaghende waren, dat hem dicken binnen Brucghe ware ghedaen, so hebben wie bi den verzoekene van onsen goeden lieden van Brucghe omme die nutscepe ende tprofiit onser vorseider stede van Brucghe ende ons ghemeens lands van <region>Vlaendren</region> ende omme ruste ende pais der coepmannen vorseid daertoe so vele ghedaen bi onzen rade van Vlaendren, dat onse wille es, dat die coepmanne vorseid moeghen comen bin onser vorseider stede van Brucghe ende daer houden haren stapel van wullen, van wasse, van werke, van copre, van corne ende van alrande andren goede <gap reason="gleicherText">[u.s.w. genau wie Brügge <ref type="urkundennummer" target="HUB-2-154">n.154</ref> bis zum Schluss: derof zoude besceermen, dann:]</gap> Waerbi dat wi maken kond allen lieden, dat bi den verzoekene van onzen goeden lieden van onser stede van Brucghe ende omme tcommuun profiit van onser vorseider stede ende van <pb ed="edition" n="72"/> onsen ghemenen lande ende bi den verzoekene van den vorseiden coepmans zullen houden ende doen houden van pointe te pointe alle de dinghen ende darticlen boven bescreven ende elc bi hem alse prince ende here van den lande over ons ende over onse hoir grave van Vlaendren. Ende ware oec dat zake, dat onse liede van Brucghe de vorseide coepmans veronrechten in enich point vornoemt ende ziit niet betren wilden bi ons, zo moghen die vorseide coepmans ute onser stede van Brucghe sceden pasivle ende met ghemake, zii ende hare goed, ende varen so waer dat zi willen bin onsen lande van Vlaendren in onse propre demaine ende daer houden haren stapel ende hebben hare ghewichte ende scalen, behouden allen vryheden ende allen tchaertren, die vor dese tiid ghegheven ziin den coepmannen vorseid van ons iof van onsen vordren. <corroboratio>In orconscepe ende in kennessen van al desen dinghen zo hebben wi ghedaen zeglen dese lettren met onsen zegle,</corroboratio>
				</context>
				<eschatocol>
					<datatio type="datum"> dewelke waren ghegheven in onse <placeName>huus te Male bi Brucghe</placeName>, <issueDate>sinte Katelinen avonde, int jaer ons Heren als men screef 1309</issueDate>.</datatio>
				</eschatocol>
			</tenor>
		</charter>
		<charter>
		<!--  Diplomata, Chartae, Epistolae, Leges aliaque instrumenta ad res Gallo-Francicas Spectantia, hg. von Jean Marie Pardessus, Bd. 2, Paris 1849, S. 424.  -->
			<chDesc>
				<idno>CCCCXXIV.</idno>
				<!--  was ist mit römischen Zahlen, wie sind die zu behandeln auflösen oder stehenlassen -->
				<abstract>
     Placitum <issuer>Chlodovei III</issuer>, regis francorum, de lite inter chainonem, 
     <recipient>abbatem S. Dionisii</recipient>, 
     et <recipient>Ermenoaldum abbatem</recipient>, qui vadimonium deseruerat<note id="1" type="sachanmerkung">Vulgavit Mabillonis in Actis SS. Ordinis sancti Benedicti, sect. III, part. II, pag. 559, et accuratius libro VI. De re diplomatica, pag. 473; iterum edidit Felibianus, in Hist. abb. S. Dion. probat. pag. 12; uterque ex autographo [nunc in Archivo regni, K, scrin. 3, asservato, ad cujus fidem novam recensionem instituit A. Teulet]. Felibianus tamen aliquas exhibet discrepantias, quas inter parentheses notavimus. Instrumentum hoc recuderunt Cointius. Ann. t. V, p. 275 et Coll. script. rer. Franc. t. IV, pag. 668; Cointius plurimas adhibuit emendationes et restitutiones, quas apud ipsum videsis. Posterioris Mabillonii editionis  lectiones sequimur. Lis de qua hic agitur vertebatur in eo qu<!-- & --> ograve;d, cùm cuidam Ermenoaldo abbati dedisset vadimonium Chaino, abbas S. Dionysii, sponsori pro mille et quingentis libris ole et centum modiis vini <!-- & --> agrave; Chainone Anseberchto traditis, inde provocatus in ju dicio coram Sygofrido episcopo (Parisiensi), promisit se infra certum tempus rem exsecuturum, sin minùs, ad placitum regis pertraheretur : quod factum fuit; et placito habito, cùm ad vadimonium Ermenoaldus non venisset, judicio damnatus est.</note> (Ann. <issueDate>692</issueDate> ).
    </abstract>
			</chDesc>
			<!--  auf die Auszeichnung der Formularteile verzichte ich zunächst  -->
			<tenor>Chlodovius, rex Francorum, vir Inluster. Venientis agentis basilice domni Dionisii, ubi ipsi preciosus domnus in corpure requiiscit, et venerabilis vir Chaino abba preesse viditur, Noviento, in palaico nostro, nobis suggesserunt e<!-- & --> ograve; q<!-- & --> ograve;d itemque venerabili viro Ermenoaldo abbati ante hus annus vuaddio pro olio milli quignentas (sic) liberas, et vino bono modios cento, pro Anseberetho episcopo ipsi Chaino abba ei conmendassit; et taliter ipsi Ermenoaldus spondedisset ut hoc ei dare et adinplire debirit, et hoc menime ficisset. Unde et ante dies per eorum noticias (Felib. noctitias) paricolas ante domno Sygofrido pontefeci placita inter se habuerunt, ut medio minse Aprile jam preterito, ipsi Ermenoaldus abba apud tris homenis su<!-- & --> acirc; mano quart<!-- & --> acirc; ante ipso pontefeci, aut hoc conjurare debirit, quod ipso vuaddio de mano memorato Chainone abbati numquam adchramissit<note id="2" type="textkritisch">[ Hic legimus adchramire, quod in placito anni 691, achranmire : in aliis documentis adhramire, adramire, agramire ; nam, ut dixi, pag. 217, annot. 3, qui se aliquid facturum aut pr<!-- & --> aelig;stiturum promittebat, festucam aut aliud signum adversario tradebat. Videsis Cangium pr<!-- & --> aelig;sertimque novam editionem <!-- & --> agrave; docto viro Henschel susceptam , voc. Adramire.]</note>, nec hoc ei dare et adinplire spondedisset, qu<!-- & --> ograve;d se menime faciebat, argento liberas dece ad ipso diae ei dare debirit. Quod se hoc non faciebat, postia istas kal. madias jam preteritas ante nus debirint conjungire, et inspectas eorum (Mab. et Felib. coram) noticias eorum inter se de ac causa debirint deducire racionis. Unde et per ipsas eorum noticias paricolas, taliter inter se placitum habuerunt initum. Sed venientes ad eo placitum ipsi agentis jam dicto abbati, Noviento, in ipso palacio nostro, per triduo seu per pluris dies, ut lex habuit, placitum eorum vise sunt custudissent, et ipso Ermenoaldo abbati abjectissent vel solsadissent, ipsi nec vinissit ad placitum, nec misso in vice sua derixsissit, nec nulla sonia nunciassit adfirmat. Proinde nus taliter un<!-- & --> agrave;  cum nostris procerebus constetit decrivisse, ut se evidenter per eorum noticias paricolas taliter inter se pro ac causa placitum habuerunt initum; et inluster vir Vuarno, comis palacii nostri, testimuniavit quod memorati agentis jam dicto Chainone abbati placitum eorum ligebus custudierunt, et superscriptus Ermenoaldus abba placitum suum custudire neclixsit; jobemmus ut quicquid lex loci vestri de tale causa edocit, memoratus Ermenoaldus abba, partibus ipsius agentibus ad parti superscripti Chainone abbati, vel basilice sui domni Dionisii, omnemodis vobis distringentebus componire et satisfacire non recusit. Aghilus (Felib. Agnilus) recogn.
    <datatio>Datum quod ficit minsis Madius dies quinque, anno secundo rigni nostri, Noviento, in Dei nomene feliciter<note id="2" type="sachanmerkung">Notaverat in priore editione Mabillonius cereum sigillum huic chart<!-- & --> aelig; affixum fuisse. [Cujus fragmentbum, crinit<!-- & --> acirc; facie impressum, adhuc exstat, Vide N. de Wailly, Elementa pal<!-- & --> aelig;ographi<!-- & --> aelig;, t. II. pag. 377, et sigillorum tab. A, N. 3.]</note>.</datatio>
			</tenor>
		</charter>
		<charter n="13">
		<!--  -	Preußisches Urkundenbuch, Bd. 2, bearb. von Max Hein und Erich Maschke, 1939, S. 6-10.  -->
			<chDesc>
				<issueDate>1310 Juni 19.</issueDate>
				<issuePlace>Avignon.</issuePlace>
				<abstract>
					<issuer reg="Klemens V. (Papst 1305-14)">Papst Klemens V.</issuer> beauftragt den <persName reg="Johannes (Erzbischof von Bremen 1308-27)">Erzbischof Johann von Bremen</persName> und den <persName>Domherrn von Ravenna Magister Albert von Mailand</persName> mit einer Untersuchung der gegen den Deutschorden wegen schwerer Schädigung der Kirche und anderer Verbrechen, u.a. eines Massenmordes in Danzig und der Zerstörung des Braunsberger Franziskanerklosters, erhobenen Anschuldigungen.</abstract>
				<!--  hier wären noch die "Institutionen" Deutschorden und Braunsberger Franziskanerkloster (oder ist das ein Ort?) auszuzeichnen  -->
			</chDesc>
			<chDesc>
				<witness type="original">
					<traditioForm>Original</traditioForm> in der <arch>Czartoryskischen Bibliothek zu Krakau</arch> (<sigil>A</sigil>).
    </witness>
				<witness type="abschrift">
					<archIdentifier>
						<archFond>Register Clemens V.</archFond> im <arch>Vatikanischen Archiv zu Rom</arch>
						<idno>tom. 5, ep. 412 fol 114</idno>
					</archIdentifier> (<sigil>B</sigil>).
    </witness>
				<!--  hier haben wir den unschönen Fall, dass das "Archiv" sowohl unterhalb der "Überlieferung" vorkommt, 
    als auch unterhalb der "Signatur"  -->
				<listBibl type="prints">
					<!--  Gedruckt:  -->
					<bibl type="prints" id="a001">Dogiel, Cod. Dipl. Pol. Bd. 5 S. 33 Nr. 37</bibl>
					 = 
					<bibl type="prints" id="a002"> <ref type="identisch" target="a001"/>Livl. Ub. Bd. 2 Sp. 47 Nr. 630.</bibl>
					<bibl type="prints" id="a003">Dlugosz, Hist. Pol. Lib. IX S. 945</bibl>
					 = 
					<bibl type="prints" id="a004"> <ref type="identisch" target="a003" />Napiersky, Livoniae commentarius S. 8.</bibl>
					 - 
					<bibl type="prints" id="a005">Seraphim, Das Zeugenverhör des Franciscus de Moliano S. 167.</bibl>
					<bibl type="prints" id="a006">Theiner, Vetera Mon. Poloniae et Lithuaniae Bd. 1 S. 119 Nr. 204 <bibl type="druckvorlage">(aus <ref target="a006" type="sigle">B</ref>)</bibl>.</bibl>
					<bibl type="prints" id="a007">Reg. Clementis papae V ann. V S. 169 Nr. 5544 <bibl type="druckvorlage">(aus <ref target="a007" type="sigle">B</ref>)</bibl>
					</bibl>
					<bibl type="prints" id="a008">Teildruck: Pommerell. Ub. S. 605 Nr. 687</bibl>
					 = 
					<bibl type="prints" id="a009">Simson, Geschichte der Stadt Danzig Bd. 4 S. 28 Nr. 64.</bibl>
				</listBibl>
				<!--  Achtung: zwischen verschiedenen Druckangaben stehen manchmal Gleichheitszeichen! Diese Information geht bislang verloren!  -->
				<!--  Ebenso, dass Blöcke von Druckangaben durch Spiegelstriche getrennt sind  -->
				<listBibl type="regesta">Regesten: 
						<bibl>Lemmens, Die Franziskanerkustodie Preussen S. 111 Nr. 408. </bibl>
						<bibl>Livl. Ub. Bd. 2 S. 24 Nr. 728, Bd. 6 S. 33. </bibl>
					<bibl type="regesta">
						<bibl>Paszkiewicz, Regesta Lithuaniae Bd. 1 S. 168 Nr. 813.</bibl>
					</bibl>
				</listBibl>
				<!--  das ist wieder so ein typisches generelles Problem in XML: Ergibt sich die Tatsache, dass hier ein Regest bibliographisch nachgewiesen wird, aus dem Elternelement "regesten" oder muss man es explizit sagen, wie bei drucke.gedruckt ?  Oder ist die Frage letztlich, ob der Einzelnachweis eines Regests mehr enthalten kann, als eine bibliographische Angabe, weshalb es hier ein explizites Element geben müsste -->
				<!--  oder man verzichtet auf die Blöcke "regesten", "drucke" etc. und sammelt einfach mehrere einzelne Drucke und Regesten hintereinander  -->
				<listBibl type="studies">Erwähnt: 
     <bibl type="studies">
						<bibl>Voigt, Gesch. Preussens Bd. 4 S. 245ff. und 612,</bibl>
					</bibl>
					<bibl type="studies">Caro, Gesch. Polens Bd. 2 S. 61, </bibl>
					<bibl type="studies">Wadding, Annales minorum Bd. 6 S. 174, </bibl>
					<bibl type="studies">Perlbach in Mitt. Z. Livländ. Gesch. Bd. 13 S. 9 </bibl>
					<bibl type="studies">und in Altpr. Monatsschrift Bd. 38 S. 555ff., </bibl>
					<bibl type="studies">Friedrich, Der Deutsche Orden und die Kurie 1300 bis 1330 S. 33ff., </bibl>
					<bibl type="studies">Simson, Gesch. der Stadt Danzig Bd. 1 S. 45, </bibl>
					<bibl type="studies">Lemmens in Mitt. des Coppernikus Ver. Heft 20 S. 61 und a.a.O. S. 111 Nr. 405 und 408, </bibl>
					<bibl type="studies">Roth, Dominikaner und Franziskaner im Deutschordensland Preussen S. 100ff., 140f., </bibl>
					<bibl type="studies">Haller in Mitt. z. Livl. Gesch. Bd. 20 S. 131, </bibl>
					<bibl type="studies">Seraphim, a.a.O. Einl. S. 11, </bibl>
					<bibl type="studies">Tymieniecki in Przegl<!-- & --> aced;d hist. Ser. II Bd. 1 S. 82f. </bibl>
					<bibl type="studies">Vergl. auch unten <ref target="PrUB-2-19" type="urkundennummer">Nr. 19</ref> und <ref target="PrUB-2-20" type="urkundennummer">20</ref> von 1310 Oktober 18. und <ref target="PrUB-2-32" type="urkundennummer">Nr. 32</ref> von 1311 Mai 11.</bibl>
				</listBibl>
				<!--  hier ergibt sich das Problem, dass nicht klar ist, ob hier Auflistungen und Erwähnungen und Besprechungen nicht durcheinander und gemeinsam aufgelistet sind  -->
				<diplomaticAnalysis>
     Diesem Mandat liegt offensichtlich eine Anklageschrift <persName reg="Friedrich (Erzbischof von Riga 1304-40)">Erzbischof Friedrichs von Riga</persName>, zum Teil die von 1305 (<bibl>Livl. Ub. Bd. 2 S. 23 Nr. 616</bibl>, <bibl>Seraphim, a.a.O, S. 162ff.</bibl>) zu Grunde. Das Zeugenverhör des <persName>päpstlichen Inquisitors <name>Franciscus von Moliano</name>
					</persName> von 1312 (vgl. unten <ref target="PrUB-2-8" type="urkundennummer">Nr. 86</ref>) zeigt, daß die 1312 gegen den Orden erhobenen Vorwürfe sich mit denen dieser Urkunden vielfach decken (vgl. namentlich die Zusammenstellung der Hauptpunkte jener Vorwürfe bei <bibl>Seraphim Einl. S. 18-24 und S. 208ff.</bibl>)
    </diplomaticAnalysis>
				<!--  der Inhalt wäre noch genauer auszuzeichnen  -->
			</chDesc>
			<tenor>
				<intitulatio><persName reg="Klemens V. (Papst 1305-14)">Clemens episcopus servus servorum Dei</persName></intitulatio>
				<inscriptio>venerabili fratri <persName reg="Johannes (Erzbischof von Bremen 1308-27)">Johanni archiepiscopo Bremensi</persName> et dilecto filio <persName reg="Albert von Mailand (&apos;Albertus de Mediolano&apos;, Mag., Domherr von Ravenna, päpstlicher Kaplan)">magistro Alberto de Mediolano canonico Ravennatensi capellano</persName> nostro salutem et apostolicam benedictionem.</inscriptio>
				<arenga>In vinea Domini licet immeriti cultores positi et custodes sic in ipsius culture salubrisque custodie nos debemus ministeriis exercere, ut in ipsa infatigabiliter operantes extirpandis vitiorum sponis et peccatorum tribulis, que superfitiem ejus interdum obumbrare conantur, necnon <pb n="7"/> plantandis virtutum germinibus, in quibus Altissimus delectatur, fervore spiritus et diligenti sollicitudine intendendo ipsam ab illis presertim offensionum discriminibus tueamur, que sub pietatis specie cautius subintrantes difficilius precaventur.</arenga>
				<narratio>Sane tam predecessorum nostrorum Romanorum pontificum quam nostris continuatis successive temporibus ex clamore valido et insinuatione famosa ad audientiam sedis apostolice est deductum, quod preceptores et fratres hospitalis sancte Marie Theutonicorum ad hec solum per sedem eandem in Rigensi, Livonie et Pruscie provinciis constituti, ut eccelsias ac personas eccelsiasticis aliosve catholice fidei professores vallo fortitudinis munientes ipsos a paganorum et scismaticorum tueantur incursibus et ad dilatandum ibi catholice fidei nomen et cultum jugiter elaborent, in gravem proch dolor nostri Redemptoris injuriam, fidelium cunctorum obprobrium et ejusdem fidei detrimentum facti sunt hostes domestici et familiares sunt redditi inimici non insurgentes pro Christi nomine adversus hostes fidei, sed in eorundem favorem, quod stupet auditus, variis calliditatum generibus dimicantes potius contra Christum, ad id precipue, prout evidentia facti ostendere dicitur, intendentes, ut eccelsiis omnibus earumque facultatibus aliisque bonis fidelium dictarum partium eorum usibus applicatis in rerum amplitudine contabescant, propter quod dimissa Christi militia, immo<ref type="note" target="a"/> contra Christi fideles armis nequitie bellum miserabile conserentes<ref type="note" target="b"/> nonnullos archiepiscopos, qui fuerunt pro tempore, aliosque prelatos et personas ecclesiasticas in dignitatibus constitutas illarum partium non absque injectione manuum in ipsos Dei timore postposito temere violenta, detestabili et sacrilego ausu capere, diris mancipare carceribus et alias eis graves corporales afflictiones inferre dampnabiliter presumpserunt ac de quatuordecim ecclesiis suffrageneis, quas Rigensis ecclesia metropolis partium earundem habere consueverat, septem totaliter deleverunt, septem aliis in tali statu dimissis, ut plus sint dedecori et pudori decentie pastoralis, quam si penitus non adessent.<ref type="note" target="001"/> Nam de quatuor earum ejectis canonicis in eis canonice institutis fratres sui ordinis pro canonicis in dictis eccelsiis locaverunt, quos in eisdem de fato instituunt et destituunt, sicut volunt, et tales eorum confratres pro canonicis se gerentes eligunt in episcopos, quos iidem preceptores et fratres mandant de suis confratribus eligendos, electi vero taliter falsa, immo verius, confirmatione aliqua non obtenta in episcopos se faciunt consecrari nullam obedientiam eidem Rigensi ecclesie locorum metropoli facientes. In residuis autem tribus cathedralibus ecclesiis vacantibus intrudunt personas, quas volunt eciam minus dignas, de quibus per potentie sue abusum electionem faciunt clebrari ac de modo et forma electionum hujusmodi nulla examinatione premissa per antedictos fratres sui ordinis pro episcopis se gerentes electos hujusmodi in episcopos faciunt consecrari.<ref type="note" target="002"/> Omnia bona earundem ecclesiarum, que insignes consueverant habere pontifices cum solennibus capitulis, latis et magnis facultatibus et redditibus habundantes propriis usibus non absque pernitioso earundem ecclesiarum dispendio enormiter applicando seque, ut liberius in predictam metropolim et ecclesias ceterosve prelatos et fideles provinciarum et partium predictarum valeant desevire eorumque municiones, castra, terras, jurisdictiones et jura proprie subicere dicioni eisdem paganis nequam amicitie federe unientes<ref type="note" target="c"/> ac publicum eis adversus dictos fideles impendentes auxilium, consilium et favorem ferrum, arma, equos et alia mercimoniorum genera, per que dicti pagani fideles eosdem possent acerbius impugnare, vendunt et per alios ipsis vendi permittunt, quodque gravius est, iidem preceptores et fratres non solum a confinibus eorundem paganorum, in quibus contra illorum incursus debuissent se murum defensionis opponere, in detrimentum fidelium recesserunt, sed quoddam castrum ejusdem Rigensis ecclesie eisdem paganis pro certa quantitate pecunie venundantes regnum Plochech, quod quondam rex Plochensis<ref type="note" target="003"/> ad fidem Christi conversus prolem non habens legitimam eidem ecclesie Rigensi contulerat pro anime sue salute, dictis paganis non absque jactura multitudinis innumerose fidelium dimiserunt, cujus occasione due solennes cathedrales Czeloviensis videlicet et <pb n="8"/> Rutheniensis ecclesie consistentes in regno predicto totaliter sunt delete, quibus castro et regno ad manus dictorum infidelium taliter devolutis dicti pagani a locis confinium repulsis fidelibus magnam partem dictarum provinciarum tunc fidelium multitudine populosam<ref type="note" target="d"/> in solitudinem redegerunt eisdem fidelibus partim peremptis gladio, partim eorundem paganorum miserabili jugo suppositis perpetuo servitutis quodque detestabilius est, si quando iidem preceptores et fratres offendendi paganos sub cujusdam umbre pallio velint ostendere se gerere voluntatem, illos fraudulenter impugnant, ut ex eorum facto fideles atrocius impugnentur, eosdem paganos ex tenuis prede dampno modico ad destruendum reliqua castra ejusdem Rigensis province pravis nocendi artibus irritantes. Fertur eciam de ipsis execrabile facinus, dirum nefas, quod, cum rex paganorum cum suis subditis fuisset ad fidem Christi conversus ac diversos episcopos successive et presbyteros seculares ac fratres predicatorum et minorum ordinum in toto regno suo ordinasset ad extirpationem errorum et illuminationem ac plantationem orthodoxe fidei permansuros, iidem preceptores et fratres pro pudor velut ejusdem fidei subversores quosdam eorundem episcoporum, presbyterorum et fratrum exinde deici, quosdam vero interfici latentibus et occultis studiis procurarunt et taliter pagani etiam ad fidem conversi lumine feritatis abjecto errores proch dolor pristinos resumpserunt et sic quondam Lechoniensis ecclesia cathedralis in dicto regno consistens cum sua civitate et diocesi non absque multorum fidelium animarum et corporum deplorando periculo misterabiliter fuit deleta; populum etiam christianum terre Semigallie habentem episcopum et presbyteros orthodoxos, qui eis sacramenta ecclesiastica ministrabant, iidem preceptores et fratres totaliter deleverunt nobiliores ejusdem terre, quos ad convivium invitarunt, proditionis<ref type="note" target="e"/> infande sevitia mutilatione capitum perimentes,<ref type="note" target="004"/> reliquam multitudinem populi dicte terre ultra quam centum milia fidelium utriusque sexus ad terras paganorum crudeliter profugarunt dictique fideles eorundem paganorum in depressionem fidei perpetue sunt redditi servituti, propter quod episcopatus Semigallie, qui per septem dietas amplam diocesim obtinebat, totaliter de medio fuit sublatus,<ref type="note" target="005"/> et ut omnino impediatur ampliatio fidei in partibus prelibatis et proponendi verbum Dei facultas quelibet subducatur, ex eo, quod fratres ordinis minorum <placeName reg="Brausnberg">castri Brunsberg</placeName>
					<ref type="note" target="006"/> ejusdem Rigensis provincie predicationi dictorum paganorum instantes verbum Dei continue diffundebant ac quidam frater dicti ordinis jugiter per paganos discurrens virtute verborum et operum coruscando die quolibet multos paganos cognitione vere fidei illustratos sacre regenerationis lavacro innovabat, eisdem fratribus minoribus de dicto loco ignominiose dejectis eundem locum funditus destruxerunt nullos omnino ejusdem verbi predicationi insistere permittentes, ecclesias quoque, oratoria et capellas edificari pro neophitis non permittunt, ita quod dicti neophiti in rudimentis fidei non instructi ac in ecclesiis cum orthodixis particium non habentes nec in moribus fidelibus sunt conformes. Pessimum etiam ritum eorundem paganorum sectantes confratres suos, si quos contingit interdum in hostili congrassu vel conflictu aliquo vulneribus sauciari, contra morem ejusdem fidei orthodoxe prius quam expirent, impieteate quadam sevissime feritatis extingunt eorum corpora flammarum incendio concremando. Ac ut premissa et alia eorum detstabilia scelera ejusdem sedis effugiant notionem, universos fideles, clericos et laicos, cujuscumque dignitatis aut status existant, ad exponendum querelas de ipsis tantarum persecutionem necessitate cogente ad sedem apostolicam accedentes crudeliter persecuntur mortem eis per se et alios inferendo, sicut hec in personis quondam <persName reg="Alesius (Dr. decret., Pfarrer von Thorn)">magistri Alesii</persName>
					<ref type="note" target="f"/> doctoris decretorum plebani plebis Thorunensis<ref type="note" target="007"/> et aliorum quam plurium, quos redeuntes de Romana curia, ad quam venerant contra eos, crudeliter occiderunt, dicuntur liquido apparere; necdum findem premissis enormitatibus imponentes, sed mali esse et boni credi sub pallio ignorate nequitie cupientes passus et itinera debita, per que de civitate Rigensi exitus et <pb n="9"/> reditus ad eandem quadam necessitate iunevitabili peraguntur, sub ea faciunt custodia detineri, ut non nisi personis, quas volunt, gressus ex ea pateat vel regressus sicque dicta civitas exitum et reditum liberum non habendo cujusdam obsidionis anguste dispendia cogitur deplorare,<ref type="note" target="008"/> ad quam quidem obsidionem preclusis itinerum quorumcunque vestigiis fortius angustandam quoddam castrum a superiori parte ac protum monasterii Dunamundensis Cisterciensis ordinis ejusdem Rigensis diocesis, in quo eadem Rigensis ecclesia jus obtinet patronatus, ab inferiori parte ejusdem civitates consistentia, absque quibus civitatem eandem nec per terre nec per maris vestigia nullus potest ingredi vel exire quodam illicito emptionis titulo, cum monasteriorum alienatio sacris prohibita sit canonibus<ref type="note" target="009"/> et etiam ipsius omnasterii Dunamundensis per pie memorie <persName reg="Gregor IX. (Papst 1227-41)">Gregorii pape VIIII.</persName> predecessoris nostri privilegium speciale cujuslibet alienationis contractus foret specialiter interdictus, temeritate propria occuparunt et detinent occupata, propter que in eisdem provinciis, in quibus ecclesiam suam fetu nove prolis ad fidem converse dominus ampliabat, familiari peste intestinam exercente sevitiam non solum fides radicata et fundata non proficit, sed ex persecutione domestica deficit et, nisi celeri occuratur remedio, nomen ibi deperit christianum. Novissime vero ad nostrum venit auditum, quod dicti preceptores et fratres hospitalis ejusdem dilecti filii nobis<ref type="note" target="g"/> viri <persName reg="Wladislaus Lokietek (Herzog von Krakau und Sandomir, König von Polen 1319-1333)">Wladislai Cracovie et Sandomirie ducis</persName> terram hostiliter subintrantes in civitate Gdansco ultra decem milia hominum gladio peremerunt infantibus vagientibus in cunis mortis exitium inferentes, quibus etiam hostis fidei pepercisset.<ref type="note" target="010"/> Iidem quoque preceptores et fratres quam plura alia detestanda dicuntur committere, quorum series se nimis extenderet, si singulariter singula presentibus clauderentur.</narratio>
				<dispositio>Nos igitur, qui disponente Domino ejusdem dominice vinee regimini presidemus, desiderantes, ut in ea virtutum palmites convalescant succisis tribulis vitiorum, attendentes quoque ad premissa, que de dictis preceptoribus et fratribus referuntur, utpote perniciosa et fidei nostre contraria, immo cuntorum Christi fidelium cordibus inimica sub dissimulatione transire salva conscientia nequeamus, considerantes etiam, quod in talibus debite correctionis differen remedium nihil esset alium, quam licentiam sceleribus indulgere, discretionem vestram, de quorum circumpectionis industria plenam in Domino fiduciam obtinemus, horandam attente duximus et monendam vobis per apostolica scripta districte precipiendo mandantes, quatinus ad partes illas seu ad loca illarum partium, que vobis pro executione hujusmodi negotii videri poterunt magis apta, vos personaliter conferentes et habentes pre oculis solum Deum contra predictos preceptores et fratres ejusdem hospitalis in dictis provinciis et partibus consistentes super premissis omnibus et singulis, necnon super articulis, quos sub bulla nostra vobis destinamus inclusos, ac super aliis criminibus et excessibus, super quibus eos inveneritis publice diffamatos, inquiratis diligentius veritatem eaque diligenter et sollicite inquisita, quecunque inveneritis, in scriptis redacta ac sufficienter instructa nobis sub sigillis vestris procuretis fideliter intimare. Ceterum castrum et monasterium Dunamundense, quod dicti preceptores et fratres, ut premittitur, sub cujusdam emptionis colore detinent occupatum, per eosdem preceptores et fratres facientes expeditum et liberum omnino dimitti ipsum usque ad ejusdem sedis beneplacitum prefate sedis nomine teneri ac per personas idoneas et fideles, quas ad hoc eligendas industria vestra perspexerit, faciatis cum diligentia custodiri. Ut autem ad premissorum executionem eo liberius<ref type="note" target="h"/> intendere valeatis, quo majori fueritis per nos auctoritate muniti, vobis invocandi ad premissa omnia et singula exequenda, ubi et quando expedire cognoveritis, tam prelatorum quam etiam principum et aliorum secularium, cujuscunque conditionis vel status existant vel quacunque dignitate prefulgeant, auxilium et succursum, contradictores quoque et rebelles necnon testes, quos ad hoc duxeritis convocandos, per excommunicationis, suspensionis et interdicti necnon privationis privilegiorum eisdem concessorum a sede predicta sententias compescendi tam de duabus dietis in concilio generali quam de aliquo extra suam <pb n="10"/> civitatem et diocesim nisi in certis exceptis casibus et illis ultra unam dietam a fine sue diocesis ad judicium non vocando et aliis quibuscunque constitutionibus, que vestre<ref type="note" target="i"/> possent in hac parte jurisdictioni vel potestati ejusque libero exercitio quomodolibet obviare, aut si testes, quos ad hec evocari contigerit, fuerint predicatorum vel minorum aut aliorum ordinum quorumcunque, vel si predictis ordinibus a predicta sede indultum existat, quod predictorum ordinum fratres ad perhibendum testimonium in quibuscunque causis vel negotiis compelli non possint, seu si dictis preceptori et fratribus ab eadem sit sede indultum, quod excommunicari, suspendi vel interdici non possint per litteras apostolicas non facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto hujusmodi mentionem et quibuslibet aliis indulgentiis, privilegiis et litteris apostolicis quibuscunque in quacunque forma verborum concessis, per que presentibus non expressa vel totaliter non inserta premissorum executio pssit quomodolibet impediri, nequaquam obstantibus plenam vobis concedimus tenore presentium facultatem. Quodsi non ambo hiis exequendis potueritis interesse, alter vestrum ea nichilominus exequatur.</dispositio>
				<datatio>Datum Avinione 13. kalendas Julii pontificatus nostri anno quinto.</datatio>
				<note id="001" type="sachanmerkung">Vgl. <bibl>Seraphim, Einl. S. 24 und S. 209, 211.</bibl>
				</note>
				<note id="002" type="sachanmerkung">Über die Haltung des <persName>Erzbischofs Friedrich von Riga</persName> bei Bistumsbsetzungen, vgl. <bibl>Schmauch in Zs. Des Ermländ. G.V. Bd. 21 S. 19ff.</bibl>
				</note>
				<note id="003" type="sachanmerkung">
					<bibl>Polozk, russ. Fürstentum</bibl>, vgl. <bibl>Seraphim, a.a.O. S. 27 und 209</bibl>.</note>
				<note id="004" type="sachanmerkung">entspricht dem 17. Artikel der Anklageschrift von 1312, vgl. z.B. <bibl>Seraphim a.a.O. 46.</bibl>
				</note>
				<note id="005" type="sachanmerkung">Semgallen bestand als Bistum nur bis 1251, vgl. <bibl>Seraphim S. 208.</bibl>
				</note>
				<note id="006" type="sachanmerkung">vgl. die in der Vorbemerkung angegebene Literatur von Lemmens, ferner <bibl>Seraphim a.a.O. S. 209</bibl> (Art. 18 der Anschuldigungen von 1312).</note>
				<note id="007" type="sachanmerkung">Art. 21 der Anschuldigungen von 1312 (<bibl>Seraphim a.a.O. S. 8 und 28</bibl>).</note>
				<note id="008" type="sachanmerkung">Art. 195 und 220 der Anschuldigungen von 1312.</note>
				<note id="009" type="sachanmerkung">desgl. Art. 180, 223, 224 (z.B. <bibl>Seraphim S. 43</bibl>), <bibl>Haller, a.a.O. S. 129</bibl>.</note>
				<note id="010" type="sachanmerkung">Vgl. <bibl>Keyser Zs. Des Westpr. G.V. Heft 59 S. 166ff.</bibl> und <bibl>Keyser, Die Entstehung von Danzig, S. 90.</bibl>
				</note>
				<note id="a" type="textkritisch">
					<rdg>nunc</rdg>
					<ref type="sigle">B</ref>.</note>
				<note id="b" type="textkritisch">
					<rdg>conferentes</rdg>
					<ref type="sigle">B</ref>.</note>
				<note id="c" type="textkritisch">
					<rdg>inientes</rdg>
					<ref type="sigle">B</ref>, vor &apos;unientes&apos; dürfte &apos;se&apos; zu ergänzen sein.</note>
				<note id="d" type="textkritisch">
					<rdg>copiosam</rdg>
					<ref type="sigle">B</ref>.</note>
				<note id="e" type="textkritisch">
					<rdg>perditionis</rdg>
					<ref type="sigle">B</ref>.</note>
				<note id="f" type="textkritisch">
					<rdg>Alexii</rdg>
					<ref type="sigle">B</ref>.</note>
				<note id="g" type="textkritisch">
					<rdg>nobilis</rdg>
					<ref type="sigle">B</ref>.</note>
				<note id="h" type="textkritisch">
					<rdg>libentius</rdg>
					<ref type="sigle">B</ref>.</note>
				<note id="i" type="textkritisch">so A; in <ref type="sigle">B</ref> richtig <rdg>&apos;vestre&apos;</rdg>.</note>
			</tenor>
		</charter>
		<charter>
		<!--  -	Westfälisches Urkundenbuch, Bd. 10: Die Urkunden des Bistums Minden 1301/1325, bearb. von Robert Krumbholtz, Münster 21977, S. 91 bzw. 195.  -->
			<chDesc>
				<idno>246.</idno>
				<issueDate>1308 Mai 7 </issueDate>
				<issuePlace>Poitiers</issuePlace>
				<abstract>
					<issuer>Papst Clemens V.</issuer> befiehlt, nachdem die Bestätigung der Wahl der 
     <persName>Methildis de Weldenberg</persName><note id="1" type="sachanmerkung">statt Woldenberg; vgl. Harenberg S. 793 und Hoogeweg, 
      Urkundenbuch des Hochstifts Hildesheim IV S. 874.</note> zur Aebtissin von Gandersheim von der 
     Kurie nicht erfolgt war, dem Bischof von Minden, <dispositio>ut, si inquisitione praehabita, 
      electam invenerit ad regimen ecclesiae Gandershemensis gerendum esse idoneam, auctoritate confirmet eam apostolica.
      Ad exequendum pastoralis officii.</dispositio>
					<datatio type="datum">
						<issueDate> <quote>Dat. Pictavis nonas Maii, anno tertio.</quote></issueDate>
					</datatio>
     Nach dem Regest im Regestum Clementis V. Nr. 2843.		
    </abstract>
			</chDesc>
		</charter>
		<charter>
			<chDesc>
				<idno>533.</idno>
				<issueDate>1317 Mai 18</issueDate>
				<issuePlace>Minden</issuePlace>
				<abstract>
					<issuer>Bischof Gottfried von Minden</issuer> gestattet dem <recipient>Kleriker Hermann von Soege</recipient> die Einlösung verpfändeter bischöflicher Besitzungen für seinen Altar.</abstract>
			</chDesc>
			<chDesc>
				<witness>
					<traditioForm>Or.</traditioForm>
					<archIdentifier>
						<archFond>Fürstentum Minden</archFond>
						<idno>Nr. 94.</idno>
					</archIdentifier>
					<physicalDesc>Beide Sgl. ab.</physicalDesc>
				</witness>
				<listBibl type="prints">
					<!--  Gedr.:  -->
					<bibl type="prints">
						<bibl>Würdtwein, Subsidia IX S. 410 Nr.82.</bibl>
					</bibl>
				</listBibl>
				<listBibl type="studies">
					<!--  Erwähnt:  -->
					<bibl type="studies">
						<bibl>Schroeder, Minden S. 222; Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Lübbecke S. 47.</bibl>
						<ref type="urkundennummer" target="UB-West-554">Vgl. Nr. 544.</ref>
					</bibl>
				</listBibl>
			</chDesc>
			<!--  auf die Auszeichnung der Formularteile verzichte ich zunächst  -->
			<tenor>Godefridus Dei gratia Mindensis ecclesie episcopus omnibus hoc scriptum visuris salutem in Domino. Cum Hermannus dictus de Sveghe clericus zelo devotionis accensus in altaris ministerio intendat Domino famulari venditaque parte hereditatis sue, que ipsum ex successione hereditaria contingebat. ad altare beatorum apostolorum Petri et Pauli in medio maioris ecclesie nostre de novo constructum, cuius collatio ad . . decanum, qui pro tempore fuerit. pertinebit. eiusdem hereditatis sue pecuniam applicuerit, donaverit ibidem perpetuo permanendam nec ad presens bona eidem altari competentia invenire potuerit, supplicatum nobis ex parte sui extitit, ut quedam bona ad nostram episcopalem mensam pertinentia laycisque obligata de manu recuperare sibi liceat laycali. Nos supplicationi huius inclinati de consensu capituli nostri permittimus ac tenore presentium indulgemus, ut idem Hermannus curiam nostram in Hille dictam Vorwerc et unam domum in Vrotmede et unam domum in Merteslo de Johanne et Ludolfo fratribus dictis de Barchusen. quibus predicta bona obligatu fuerant, pro octoginta et quinque marcis Bremensis argenti recuperet et cum omnibus iuribus et suis proventibus libere et pacifice possideat fructusque, qui inde percipi poterunt, eidem Hermanno et suis successoribus, qui in eodem altari Domino famulari debebunt. in nomine Domini condonamus, eo tamen adiecto, quod eadem bona per nos vel per successores nostros, quandocumque decreverimus, recuperare poterimus pro eadem pecunie quantitate. <note resp="editor" lang="de">Der Bischof und das Domkapitel siegeln.</note> Datum Minde anno Domini M <sup>o</sup>CCC<sup>o</sup>XVII<sup>o</sup> XV<sup>o</sup> kalendas Junii.</tenor>
		</charter>
		<charter>
		<!--  -	Die Urkunden der Arnulfinger. Hg. von Ingrid Heidrich. Bad Münstereifel 2001, S. ??? [Vorabfassung online: http://www-igh.histsem.uni-bonn.de]  -->
			<chDesc>
				<idno>1.</idno>
				<abstract><persName>Grimoald</persName> schenkt dem <persName>Bischof <name>Rimagilus</name></persName> und den Mönchen der Klöster
     Stavelot/Malmedy den <placeName>Ort <name>Germigny</name> im Gau von Reims</placeName>, den er von <persName>König
     <name>Sigibert</name> (III.)</persName> erhalten hatte, mit allem Zubehör, worunter zwei Mühlen
     an der Suippe und ein Weinberg in Beterio sind , und mit anderem Zubehör
     in Terron sur Aisne, den er von <persName>Godetrud</persName> gekauft hatte.
    </abstract>
				<date>(um 650, Abschrift 714 August 1)</date>
			</chDesc>
			<chDesc>
				<witness type="original"><traditioForm>Original</traditioForm> <sigil>(A)</sigil> verloren.
    </witness>
				<witness type="abschrift"><traditioForm>Kopie</traditioForm> (<date>wahrscheinlich von 714</date>, siehe unten) <sigil>(B)</sigil>
     verloren.
    </witness>
				<witness>
					<traditioForm>Abschrift</traditioForm> im <archIdentifier>
						<idno>Chartular</idno>
						<arch>Staatsbibliothek Bamberg</arch>
						<archFond>Misc. Hist. 161</archFond>,
      fol. 116v, 117-118</archIdentifier>, <issueDate>Ende des 10. Jh.</issueDate>
					<sigil>(C).</sigil>
				</witness>
				<witness>
     Danach oder nach Vorlage von C Ms.Brüssel, Bibl. Royale 2757-65 fol. 84, 85, 11. Jh. <sigil>(C1)</sigil>, die Hs. A1 von Halkin-Roland.
    </witness>
				<witness>
     Aus C oder der Vorlage von C, nicht aber aus C1
     abgeschrieben (entsprechend einer Notiz von K. Pertz in Ms. Brüssel 8577
     von 1874) die Kopie Wiltheims, Ms. Brüssel, Bibl. Royale 8564-81 fol. 263,
     17. Jh. (C2), die Hs. A2 von Halkin-Roland.
    </witness>
				<witness>
     Aus C1 abgeschrieben die sehr fehlerhaften Urkundenkopien in einer aus Stavelot von 1654 datierten
     Abschrift des Benedictus delle Rive mit den Urkunden Chlodwigs III. (DM
     62), Childerichs II. (DM 29), Grimoalds und Sigiberts III. (DM 23),
     Ms. Brüssel, Bibl. royale 7827-74, fol. 387 (C3) (genannt von Debus siehe
     unten), 17. Jh., diese Überlieferung nicht bei Halkin-Roland. Von einer
     weiteren, von Halkin Roland genannten Überlieferung, einem Dossier des
     17. Jh. zu Germigny mit dem Titel Documenta pro villa Germiniaci wurden
     weder in Düsseldorf noch in Lüttich Spuren aufgefunden.
    </witness>
				<listBibl type="prints">
					<bibl type="prints">Henschenius S. 98.</bibl>
					<bibl type="prints">Miraeus 3 S. 281 (ohne Herkunftsangabe, ohne datatio).</bibl>
					<bibl type="prints">Br<!-- & --> eacute;quigny Diplomata S. 207f. Nr. 126 (mit Berufung
      auf Henschenius und Miraeus).</bibl>
					<bibl type="prints">=Pardessus 2 S. 92 Nr. 316 (ohne
      datatio, für die auf Henschenius und briefliche Mitteilungen
      Reiffenbergs verwiesen wird).</bibl>
					<bibl type="prints">Pertz S. 91 Nr. 1.</bibl>
					<bibl type="prints">Halkin-Roland 1 Nr. 3.</bibl>
					<bibl type="prints">Foy 1 S. 71.</bibl>
					<bibl type="prints">Br<!-- & --> eacute;quigny, Table 1 S. 58 (nach Miraeus).</bibl>
					<bibl type="prints">Wauters 1 S. 45 (um 650; ohne die datatio, für die er auf Henschenius
      verweist).</bibl>
					<bibl type="prints">BM 3.</bibl>
					<bibl type="prints">Heidrich, Titulatur, A 1, S. 236f.</bibl>
				</listBibl>
				<diplomaticAnalysis>
     Die Edition folgt <ref type="sigle">C</ref>. Der Wiedergabe des Urkundentextes geht in dieser
     Hs. wie in allen anderen (direkt oder indirekt von ihr abhängigen) ein
     Kopfregest voraus, das dieser Urkunde wie denen der Merowingerkönige,
     Ludwigs d. Fr. und der Ottonen vorausgestellt ist. In diesem Rubrum in
     Unziale heißt es fol. 116v: Confirmatio Grimoaldi ducis facta de villa
     Germiniaco ad eundem sanctum virum (entsprechend in <ref type="sigle">C1</ref>). Der folgende
     Passus Domino sancto et in Christo patri Rimagilo episcopo steht wie
     das Kopfregest in Unziale, ist jedoch mit schwarzer Tinte geschrieben
     (entsprechend in <ref type="sigle">C1</ref>, aber episcopo in neuer Zeile und nicht mehr in
     Capitalis), wobei das D von domino als Initiale geschrieben ist, dann
     geht es in Minuskel mit vel omni congregationi monasterio malmundario
     seu stabelau consistentium weiter. Die Verwendung der Initiale und der
     Wechsel der Tintenfarbe trennen Regest und Text. Die Verwendung der
     gleichen Schrifttype für Regest und Beginn des Textes kennzeichnet <ref type="sigle">C</ref> als
     Abschrift eines Chartulars (also nicht Abschrift des Originals). Durch
     die verwendete Bezeichnung confirmatio ist der Text in <ref type="sigle">C</ref> als Wiedergabe
     einer bestätigten Abschrift des (verlorenen) Originals gekennzeichnet;
     die einleitenden Regesten der Königsurkunden bezeichnen diese jeweils
     als exemplar. Das Datum des verlorenen Originals <ref type="sigle">A</ref> kann nur nach den
     Lebensdaten Grimoalds geschätzt werden. Das in den Chartularabschriften
     angegebene Datum kann nur das der verlorenen Abschrift <ref type="sigle">B</ref> sein.

     Die Urkunde und ihre Datierung haben eine wichtige Rolle in der Diskussion
     um den sog. Staatsstreich des Hausmeiers Grimoald d.Ä. und eine erste
     Regierungszeit Dagoberts II. gespielt vgl. Krusch, Staatsstreich, Himly,
     Les plus anciennes chartes, S. 287f, Dupraz, Contribution, S. 117-150,
     Fischer, Ebroin, S. 21f., Gerberding S. 53f. Debus, Studien 2, S. 102ff
     hat endgültig den Beweis erbracht, daß von einer ersten Regierungszeit
     Dagoberts II. nicht auszugehen ist, und im übrigen darauf hingewiesen,
     daß die Grimoaldurkunde schon deswegen nicht als Teil eines Dossiers zur
     Vorlage für die Urkunde Dagoberts II. bestätigt worden sein kann, weil
     beide Urkunden nirgends gemeinsam in der handschriftlichen Überlieferung
     überkommen sind. Die Urkunden Childerichs II. (Pertz DM 27, Neuedition
     Kölzer Nr. 112) und Dagoberts II. (Pertz DM 45, Neuedition Kölzer
     Nr. 117), die Sigibert III. und nicht Grimoald als Gründer Stavelots
     bezeichnen (Dupraz S. 145f), hält Kölzer, Merowingerstudien I S. 40-57
     für Fälschungen, wie auch die König Sigibert als Schenker Germignys
     nennende Bestätigung Papst Leos IX. eine Fälschung ist. Im übrigen sind
     in Germigny mehrere Besitzer nachweisbar (vgl. die Einl. zum Regest
     bei Heidrich). Germigny, die beiden Mühlen und der Weinberg mögen von
     Grimoald verwaltetes Königsgut gewesen sein und das, was er von Godetrud
     gekauft hatte, sein eigenes Schenkungsgut an Stavelot. Weitere Argumente
     für die aktive Beteiligung Grimoalds bei der Gründung von Stavelot
     vgl. Werner, Der Lütticher Raum S. 360-363. Semmler, Episcopi potestas
     S. 388 mit Anm. 56 versteht Stavelot als Eigenkloster der pippinidischen
     Gründer.- Neuerdings hat Becher, Der sogenannte Staatsstreich, den so
     apostrophierten Staatsstreich Grimoalds überhaupt in Frage gestellt.
     Der Datierungsvorschlag für die Abschrift von Heidrich, Titulatur
     S. 236, scheint nach wie vor am plausibelsten (vgl. auch Gerberding):
     bezieht man den König Dagobert der Datierung auf Dagobert III., ist
     die Beglaubigung der Abschrift am 1. August 714 erfolgt, zur Zeit als
     Pippin d.M. bereits krank war (vgl. Nr. 6) aber wahrscheinlich noch
     vor der Ermordung Grimoalds d.J. Die Beglaubigung würde somit zu den
     Herrschaftssicherungsmaßnahmen der Plectruddeszendenz gehören. Daß
     Grimoald d. J. ein Interesse daran hatte, in Stavelot/Malmedy die
     Erinnerung an die Begünstigung des Klosters durch seinen gleichnamigen
     Großonkel lebendig zu erhalten, ist einsichtig. Traditioneller Bezug
     des Datums der Abschrift auf die Regierungszeit Dagoberts II. und damit
     Einordnung zum 1. August 679 bei Gauthier, L&apos;<!-- & --> eacute;vang<!-- & --> eacute;lisation S. XXVIII,
     263 und ohne Diskussion auch bei Weidemann, Chronologie S. 197.

     Zu anderen Besitzungen Grimoalds im Gebiet von Reims vgl. die Einleitung
     zum Regest bei Heidrich. Zu den Ortsnamen vgl. Ortsnamenindex. Nicht
     identifiziert ist Beterio. Terron sur Aisne ging Stavelot früh
     verloren. 1153 ist es nach Halkin Roland im Besitz der Reimser
     Abtei Saint-Nicaise bezeugt. Germigny, heute verschwunden, lag
     nach den Urkunden Grimoalds, Childerichs II. (DM 29, nach Kölzer,
     Merowingerstudien I S. 23-29 im wesentlichen echt, Neuedition Kölzer
     Nr. 108 - interpoliert -) und der Fälschung auf Dagobert II.(so Kölzer,
     Merowingerstudien I S. 40-57) im pagus Remensis. Sein Besitz wurde dem
     Kloster Stavelot/Malmedy in der angeblichen Urkunde Papst Leos IX. vom
     3. Sept. 1049 (Halkin-Roland Nr. 111, JL 4172), deren ausführliche,
     den Besitz benennende Fassung Ewald in NA 4 (1879) S. 184-198 als
     Fälschung aufgrund der älteren Klosterurkunden erwies, gefolgt von
     Oppermann S. 205f , bestätigt unter ausdrücklicher Nennung der beiden
     Mühlen an der Suippe und der Weinberge in Betherio, wobei die auf den
     Namen Leos IX. gefälschte Urkunde diesen Besitz auf eine Schenkung König
     Sigiberts III. zurückführt. Germigny wurde dem Kloster Stavelot während
     der Amtszeit Abt Wibalds von den Päpsten Coelestin II. (Halkin-Roland
     Nr. 178), Lucius II. (ebd. Nr. 179), Eugen III. (Nr. 182) und Hadrian
     IV. (Nr. 248) in den Jahren 1143, 1144, 1146 und 1154 mit den beiden
     Mühlen an der Suippe (aber ohne die Weinberge in Berterio) aufgrund der
     damals schon vorliegenden, angeblichen Leo-Urkunde bestätigt. Dessen
     ungeachtet muß es seit dem 11. Jh. um das weit von Stavelot entfernte
     Germigny Besitzstreitigkeiten gegeben haben. 1104 restitutiert ein
     Rigoldus Stavelot die villa Germigny, die seine Vorfahren dem Kloster
     ungerechterweise genommen hatten (Halkin-Roland Nr. 135) vgl. Ewald in
     NA 4 (1879) S. 196. 1130 stellt der Eb. Raginald von Reims eine Urkunde
     für die Mönche des Remaclus-Klosters (Stavelot) in parrochia nostra villa
     Germiniaco commanentes aus (Nr. 149). 1146 überläßt die Kongregation von
     Stavelot ihrem Abt Wibald auf Lebenszeit zur persönlichen Nutzung und
     unabhängig von seiner Staveloter Abtswürde zwei Besitzungen, darunter
     auch Germigny, iam a longis temporibus nobis non solum inutilia, sed
     etiam gravissimis sumptibus dampnosa (Nr. 181, vgl. dazu auch Kölzer,
     Merowingerstudien I S. 41f.). Nach Wibalds Tod (1158) gab dessen
     Nachfolger Abt Erlebald im Jahr 1160 Germigny dem Kloster St. Remi von
     Reims gegen einen Jahreszins (Halkin-Roland Nr. 252). Schon 1163 (Nr. 255)
     kam es zu Streitigkeiten um die Einkünfte aus Germigny. Obwohl das
     Kloster Stavelot bis zum 15. Jh. im Besitz des von St. Remi zu zahlenden
     Jahreszinses von Germigny nachweisbar ist, entstanden doch nach Aussage
     der Urkunden wiederholt Streitigkeiten um diesen Zins (Nr. 321 von 1238,
     Nr. 409 von 1319, Nr. 422 von 1335, Nr. 442, 443 von 1343, Nr. 561, 562,
     564 von 1418).  Einer Anmerkung bedürfen schließlich Namensform und Titel
     des Empfängers. Die Namensform Rimagilo ist für den Empfänger nur in der
     Bamberger Hs. und dort auch nur in diesem Text überliefert, geht aber
     vielleicht gerade wegen ihrer Ungewöhnlichkeit auf die Vorlage zurück. Mit
     dem Titel episcopus allein wird Remaclus nur in der Grimoald-Urkunde
     und der Bestätigung Childerichs II. (Pertz DM 29, Kölzer Nr. 108)
     genannt, während er sonst als abbas (Pertz DDM 21, 22, Kölzer Nr. 80,
     81), ohne Titel (Pertz DM 45, nach Kölzer, Merowingerstudien I S. 40f,
     92 eine Fälschung, Kölzer Nr. 117) oder als episcopus et abbas (Pertz
     DDM 23, 27 beides Fälschungen nach Kölzer, Merowingerstudien I S. 92,
     Kölzer Nr. 84, 112) bezeichnet wird. Episcopus als Vorsteher einer
     Mönchsgemeinschaft (congregatio, monasterium) ist aus Echternach (Wampach
     Nr. 3, 6, 8, 9 usw.) und Honau (Nr. 19) bekannt, aus Echternach auch
     die zusätzlichen Anredeformeln domino sancto et in Christo patri. Dies
     alles sind Echtheitskriterien. Der Aussteller Grimoald führt im Kontext
     von Nr. 1 keinen Titel, während das Kopfregest der Bamberger Hs. ihn
     dux nennt. Die Remaclus-Vita aus dem Anfang des 9. Jh. gedenkt seiner
     Rolle als Mitgründer des Klosters und nennt ihn dux und maior domus
     (SS rer. Merov. 5 S. 106). Wir wissen aus der Fredegarchronik (IV,
     88), daß Grimoald nicht unmittelbar die Nachfolge seines Vaters Pippin
     d. Ä. in der Stellung des austrischen Hausmeiers antrat, sondern erst
     nach längerer Auseinandersetzung mit Otto, ohne daß wir den Zeitpunkt
     genau bestimmen könnten. Ob der mangelnde Hausmeiertitel ausreicht,
     Nr. 1 in die Zeit vor der Hausmeiererhebung Grimoalds zu datieren,
     ist nicht sicher zu entscheiden.
    </diplomaticAnalysis>
			</chDesc>
			<tenor>
    Domino sancto et in Christo patri Rimagilo<ref type="note" target="n1"/>
    episcopo vel omni congregationi monasterio<ref type="note" target="n2"/>
    Malmundario<ref type="note" target="n3"/> seu Stabelau<ref type="note" target="n4"/> consistentium. Grimoaldus<ref type="note" target="n5"/>
    recogitans molem peccaminum meorum qualiter veniam optinere<ref type="note" target="n6"/> merear, dono vobis donatumque esse volo pro
    compendiis ipsorum servorum Dei qui in ipsa monasteria conversare
    videntur loco cognominante Germiniaco in pago Remensi, quem domnus
    gloriosus Sigibertus rex nobis<ref type="note" target="n7"/>
    concessit. Ipsam villam Germiniaco cum omni integritate sua, domos,
    aedificiis, mancipiis, acolabus, pecuniis, campis, aquis cum omni
    soliditate, appendiciis<ref type="note" target="n8"/>, id est<ref type="note" target="n9"/> duos molendinos<ref type="note" target="n10"/>
    in Supia<ref type="note" target="n11"/>, cum area et terra, vinea una in
    Beterio, et alia appenditia<ref type="note" target="n12"/> quae dicitur
    Terune iuxta fluviolum Axina quem de Godetrude<ref type="note" target="n13"/> dato pretio comparavi<ref type="note" target="n14"/>
    domos<ref type="note" target="n15"/>, mancipiis, campis, pratis vineis,
    aquis<ref type="note" target="n16"/> aquarumve decursibus cum<ref type="note" target="n17"/> omni integritate ad se pertinente concedo
    vobis a die presente perpetualiter, ut ipsam villam Germiniaco vel<ref type="note" target="n18"/> appendiciis suis superius cognominatis
    teneatis, possideatis, vel quicquid<ref type="note" target="n19"/> inde
    facere volueritis, liberam et firmissimam habeatis potestatem. Et si
    sane quod fieri non credo<ref type="note" target="n20"/> aliquis de
    heredibus meis vel aliqua opposita persona contra hanc firmationem de
    parva munuscula quae in ara summi Dei omnipotentisu offerre non dubito
    venire<ref type="note" target="n21"/> temptaverit<ref type="note" target="n22"/>, inferat in sacro fisco auri libram .I.<ref type="note" target="n23"/> argenti pondera V<ref type="note" target="n24"/> et
    nihilominus facta mea irrumpere non valeat. Facta exemplaria sub die
    kalendis augusti, anno IIII<ref type="note" target="n25"/> regni domini
    nostri Dagoberti regis.
			    <note id="n1" type="textkritisch">Remaclo <ref type="sigle">C1</ref>, <ref type="sigle">C3</ref>, Miraeus</note>
				<note id="n2" type="textkritisch">manasterio <ref type="sigle">C1</ref></note>
				<note id="n3" type="textkritisch">Malmuldario <ref type="sigle">C1</ref></note>
				<note id="n4" type="textkritisch">Stabulau <ref type="sigle">C1</ref>, <ref type="sigle">C3</ref></note>
				<note id="n5" type="textkritisch">Grimoaldus steht in <ref type="sigle">C</ref> am Anfang der
     6. Zeile und G ist in den Rand gerückt. Dies ist der Grund für die
     gewählte Interpunktion. Grimoaldus ist zwischen Punkte gesetzt in
     <ref type="sigle">C1</ref>. In <ref type="sigle">C2</ref> Komma vor Grimoaldus, in <ref type="sigle">C3</ref> Punkt nach Grimoaldus.</note>
				<note id="n6" type="textkritisch">obtinere <ref type="sigle">C2</ref>, <ref type="sigle">C3</ref></note>
				<note id="n6" type="textkritisch">rex nobilis nobis <ref type="sigle">C1</ref>, <ref type="sigle">C3</ref></note>
				<note id="n7" type="textkritisch">so in allen Hss.; et appendiciis bei
     Halkin-Roland</note>
				<note id="n8" type="textkritisch">id mit waagerechtem Kürzungsstrich
     durch das d in <ref type="sigle">C</ref>. <ref type="sigle">C2</ref> übernimmt diese Kürzung und löst am Rand mit id est auf. <ref type="sigle">C1</ref>, <ref type="sigle">C3</ref> und die Drucke haben id est</note>
				<note id="n9" type="textkritisch">molendinos duos <ref type="sigle">C1</ref></note>
				<note id="n10" type="textkritisch">die drei letzten Buchstaben in <ref type="sigle">C2</ref>
     verschmiert</note>
				<note id="n11" type="textkritisch">über den Schlußbuchstaben von alia
     appenditia jeweils ein o in <ref type="sigle">C</ref>, <ref type="sigle">C1</ref>, wahrscheinlich angedeutete
     Korrektur</note>
				<note id="n12" type="textkritisch">In <ref type="sigle">C</ref> korr. aus
     Godetrudo. Nachzeichnung der korr. Form von <ref type="sigle">C</ref> in <ref type="sigle">C2</ref>. dego de trude <ref type="sigle">C1</ref>, <ref type="sigle">C3</ref></note>
				<note id="n13" type="textkritisch">comparavit <ref type="sigle">C3</ref></note>
				<note id="n14" type="textkritisch">so alle Hss., Pertz korr. cum
     domibus</note>
				<note id="n15" type="textkritisch">aus aquas in <ref type="sigle">C</ref> korr.</note>
				<note id="n16" type="textkritisch">et statt cum <ref type="sigle">C3</ref></note>
				<note id="n17" type="textkritisch">so alle Hss., Pertz korr. cum</note>
				<note id="n18" type="textkritisch">quidquid <ref type="sigle">C2</ref></note>
				<note id="n19" type="textkritisch">danach Rasur in <ref type="sigle">C</ref></note>
				<note id="n20" type="textkritisch">Dei omnipotentis Dei <ref type="sigle">C</ref>, <ref type="sigle">C2</ref></note>
				<note id="n21" type="textkritisch">fehlt <ref type="sigle">C3</ref>, stattdessen 6 Punkte,
     d.h. die Anzahl der Buchstaben nicht aber diese selbst wurden vom
     Kopisten erkannt</note>
				<note id="n22" type="textkritisch">tentaverit <ref type="sigle">C2</ref></note>
				<note id="n23" type="textkritisch">unam <ref type="sigle">C3</ref>. In dieser Hs. sind alle
     Zahlzeichen ausgeschrieben</note>
				<note id="n24" type="textkritisch">quinque <ref type="sigle">C3</ref>, davor pondera am Rand
     nachgetragen</note>
				<note id="n25" type="textkritisch">quarto <ref type="sigle">C3</ref>, danach regni am Rand
     nachgetragen</note>
			</tenor>
		</charter>
		<charter>
		<!--  -	Codex Diplomaticus Cavensis, hg. Von Michaele Morcaldi u.a., Bd. 8, Mailand u.a. 1893, S. 195   -->
			<chDesc>
				<idno>MCCCXXXVI</idno>
				<issueDate>A.D. 1062</issueDate>
			</chDesc>
			<tenor>
    
    + In nomine domini vicesimo primo anno principatus domni nostri
    gisulphi gloriosi principis, mense iunio, qunitadecima indictione. Ante
    me Iohannem iudicem rossemannus presbiter et prepositus monasterii
    puellarum sancti michaelis archangeli et sancti protomaritiris stefani,
    quod constructum est intra hanc civitatem in horto magno, in quo domna
    blatta venerabilis abbatissa preest, dum una cum eo romoaldus notarius,
    ispius monasterii advocatus adesse causavit cum mansone, qui dictus est
    sfagilla, filius quondam iohannis, dicens ei, ut ipse manso malo
    hordine introisse in res ipsi monasterii pertinentis foris hac civitate
    in acto mitiliano, ubi terra gustina et pratu dicitur, et foveas in eis
    fecisse et arbores et vites ex eis abscidisse et sepes rupisse et
    fructus tulisse et ipsas res partem ipsius monasterii contrasse. Ipse
    manso respondit in acto mitiliano, ubi terra gustini et pratu dicitur,
    plures res haberi, sed nescire de qualibet ipse prepositus cum eo
    causare. Ego autem sicut inter eos convenit iudicavi et illos guadiare
    feci, ut ipse prepositus vel pars ipsius monasterii et ipse manso simul
    cum iudice et notario ad ipsas res pergant, et ipse prepositus aut pars
    iamdicti monasterii ostendat ipsi mansoni ipsas res, de quibus cum eo,
    ut suprascriptum est, causavit: et ipse prepositus vel pars ipsius
    monasterii plicet se cum rationibus ipsius monasterii, et ipse manso
    plicet se cum suis rationibus, et secundum legem intra se finem faciant
    ex eo quo ipse prepositus cum ipso mansone, ut suprascriptum est,
    causavit. Et ipse manso posuit ipsi preposito fideiussorem radoaldum
    socrum suum filium quondam romoaldi. Et ipse prepositus fideiussorem
    ipsi mansioni posuit radoaldum filium quondam iohannis. Et taliter te
    romoaldum notarium pro parte ipsius monasterii scribere precepi.
    + Ego qui supra iohannes iudex.
   </tenor>
		</charter>
		<charter n="167">
		<!--   kritik="unecht"... MGH Diplome Heinrichs IV ... -->
			<chDesc>
				<idno>+167</idno>
				<issueDate>Goslar 1065 August 30.</issueDate>
				<abstract>Heinrich schenkt der bischöflichen Kirche zu Speyer die
     Villa Kreuznach mit dem Lehen des Grafen Eberhard von
     Nellenburg.</abstract>
			</chDesc>
			<chDesc>
				<witness type="faelschung">
					<traditioForm id="uA">Angebliches Originaldiplom</traditioForm>  aus dem <issueDate>Ende des 12. oder Anfang des
      13. Jh.</issueDate> im Staatsarchiv zu Koblenz <sigil>(A).</sigil>
				</witness>
				<witness type="abschrift" id="uC">
					<archIdentifier>
						<idno>Cod. minor Spirensis</idno> aus dem <issueDate>Ende des 13. Jh.</issueDate> f. 47&apos; im <arch id="Archiv1">Generallandesarchiv zu Karlsruhe</arch>
					</archIdentifier>
					<sigil>(C)</sigil>.
    </witness>
				<witness type="abschrift">
					<archIdentifier>
						<idno>Liber privil. Bruchsal</idno> des <issueDate>15. Jh.</issueDate> Bd. 2 f. 17 <arch> <ref target="Archiv1">ebenda</ref></arch>
					</archIdentifier>
					<sigil>(G)</sigil>
				</witness>
				<listBibl type="prints">
					<bibl type="studies">Eysengrein Chron. rer. Spir. 194 erwähnt.</bibl>
					<bibl type="prints">
						<bibl type="druckvorlage"> <ref target="uA">Aus A</ref></bibl>: <bibl>Buchmann Beitr. zu dem Pfalz-Zweibrück. Staatsrecht 207</bibl> (mit Abbildung des Monogramms, Rekognitionszeichens und der Siegellegende);</bibl>
					<bibl type="prints">
						<bibl>Beyer Mittelrhein. UB. 1, 419 no. 363;</bibl>
					</bibl>
					<bibl type="prints">
						<bibl>Tumbült in der Zeitschr. für Gesch. des Oberrheins NF. 5, 121</bibl> unvollst.
					</bibl>
					<bibl type="prints" id="druck5">
						<bibl type="druckvorlage" > <ref target="uC">Aus C</ref></bibl> <bibl>Kremer Dipl. Beytr. 1, 139 no 2</bibl>
					</bibl>
					 = 
					<bibl type="prints"> <ref type="identisch" target="druck5"/>
						<bibl>Meyer im Anzeiger für schweiz. Gesch. NF. 3, 123;</bibl>
					</bibl>
				</listBibl>
				<listBibl type="prints">
					<bibl type="prints">
      Remling UB. von Speyer 1, 52 no 52.
     </bibl>
				</listBibl>
				<listBibl type="regesta">
     Böhmer Reg. 1804; Dümg<!-- & --> eacute; Reg. Bad. 21;
    </listBibl>
				<listBibl type="regesta">
     Mittelrhein. UB. 2, 658 no 403;
    </listBibl>
				<listBibl type="regesta">
     Goerz Reg. 1399;
    </listBibl>
				<listBibl type="regesta">
     Stumpf Reg. 2682.
    </listBibl>
				<diplomaticAnalysis>
     Die Urkunde ist ganz von einer Hand geschrieben worden, die etwa der
     Wende vom 12. zum 13. Jh. angehören dürfte. In der verlängerten
     Schrift des Eschatokolls sowie in der Datierung ist der Duktus etwas
     verändert, läßt aber die Annahme eines zweiten Schreibers nicht
     zu. Grapgische Vorlage war eins der DDH. III. 167-174, dem auch die
     zweiten Unterschriftszeilen nebst dem Signum speciale und dem
     Rekognitionszeichen (DDH. III. 171. 172) entnommen sind
     (VL. III). Doch kann die Nachahmung nicht gerade als gelungen
     bezeichnet werden. Das zersprungene Siegel ist eine Nachbildung nach
     Heinrichs III. SI. 2, nicht etwa, wie Breßlau im N. Archiv 6, 566 und
     Posse Kaisersiegel 5, 20 (vgl. aber 115) meinten, ein echtes Siegel
     von einem der der DDH. III 167-174. Das Pergament hat stark unter
     Feuchtigkeit gelitten und sich verzogen, die Tinte hat sich vielfach
     abgedrückt. Der Wortlaut der Urkunde folgt überwiegend D. 166 (VL. I),
     gelegentlich auch D. 165 (VL. II), doch sinde dem Fälscher dabei
     einige Versehen unterlaufen. Auch die Unterschriftszeilen des echten
     DH: III wurden übernommen. - Nach allem verdient der Rechtsinhalt der
     Urkunde, die Verleihung der Villa Kreuznach, keinem Glauben. Die
     Ansicht Tumbülts (a.a.O. 124), daß es sich bei der Urkunde um eine
     tolle, aber unschädliche Spielerei handele, können wir uns nicht zu
     eigen machen. Auch die ohne Einsicht in die Urschrift ausgesprochene
     Vermutung Fickers Beitr. zur Urkundenlehre 1, 327, die das Diplom
     unter besonderen Umständen, aber in Verbindung mit der Kanzlei
     Heinrichs IV. entstanden sein lassen wollte, hält einer kritischen
     Prüfung nicht stand. - Übrigens wird Kreuznach in Stumpf Reg. 2950
     unter den Besitzungen des Speyrer Domkapitels als Geschenk
     K. Heinrichs III. genannt. Im Jahre 1205 nimmt Philipp von Schwaben
     von einer Befestigung in Kreuznach Abstand, quia castrum illud fuit
     editficatum in bonis Spirensis ecclesie (Böhmer-Ficker no 124; Remling
     a.a.O. 141 no 124). Es ist nicht ausgeschlossen, daß unsere Fälschung
     mit den damals bestehenden Mißhelligkeiten im Zuammenhang steht.
    </diplomaticAnalysis>
			</chDesc>
			<tenor>
				<quote source="VU. I">(C.) || In nomine sanctae et individuae trinitatis.
     Heinricus favente divina clementia rex.
     Cum <ref type="note" target="n1">omnibus</ref> Christi ecclesiis munificentie ac pietatis debitores || <ref type="note" target="n2">fati</ref>
					<ref type="note" target="n2">sinus</ref>, illas maxime, quas patres nostri editficaverunt, edificatas tam
     propriis hereditatibus quam rebus ad <ref type="note" target="n3">regium</ref> fiscum pertinentibus
     ditaverunt, ditatas amore et honore extulerunt, et nos <ref type="note" target="n4">ditare</ref> et ante alias
     privilegio amoris diligere * equum et honestum duximus. Unde omnibus
     Christi <ref type="note" target="n5">nostrisque</ref> fidelibus tam futuris quam presentibus 
     notum esse volumus,
     
     qualiter nos ad ecclesiam Spirensem a <ref type="note" target="n6">patribus</ref> nostris, imperatoribus
     augustis Cunrado scilicet avo nostro et <ref type="note" target="n7">Gisela</ref>
					<ref type="note" target="n8">a</ref>
					<ref type="note" target="n8">na</ref> augusta, Henrico quoque
     felicis memorie patre nostro in honore sancte * Marie constructam ob
     perpetuum illorum remedium nostramque in <ref type="note" target="n9">Christo</ref> felicitatem, instinctu
     quoque fidelis nostri Adelberti <ref type="note" target="n10">Hammaburgensis</ref> archiepiscopi nec non ob
     fidele servitium <ref type="note" target="n11">Enhardi</ref> eiusdem sedis episcopi
     
     villam unam Crucenachen dictam in pago Nahgowe in comitatu Emichonis
     comitis sitam cum benficio Eberhardi comitis de Nellenburc omnibusque</quote>
    VU. II appendi[c]iis, hoc est utriusque sexus mancipiis villis | vineis agris pratis
    campis pascuis <ref type="note" target="n12">silvis</ref> venacionibus forestis forestariis terris cultis et
    incultis et aquis aquamrumve decursibus molis molendinis piscationibus
    exitibus et reditibus viis et inviis mercatis theloneis monetis quesitis et
    inquesitis | VU. I in proprium dedimus <ref type="note" target="n13">confirmamus</ref> perpetuo iure possidendam
    concessimus, ea videlicet ratione ut predictam <ref type="note" target="n12">vilam</ref> cum omnibus ad eam
    pertinentibus nullus successorum <ref type="note" target="n14">nostrorum</ref> imperatorum sive rex dux marchio
    vel comes aut alia aliqua persona maior vel minor <ref type="note" target="n15">Spirensi</ref> ecclesie <ref type="note" target="n16">auferre</ref>
				<ref type="note" target="n17">alienare</ref> ullo modo inquietare presumat, set prenominatus episcopus <ref type="note" target="n12">Emhardus</ref>
    suique successores liberam inde habeant potestatem tenendi <ref type="note" target="n12">commutandi</ref>
    precariandi vel quicquid ad * utilitatem eiusdem ecclesie voluerint faciendi.
    
    Et <ref type="note" target="n18">ut</ref> * nostra regalis tradicio comfirmacio stabilis et inconvulsa omni
    permaneat tempore, hanc cartam inde conscribi manuque propria corroborantes
    sigilli nostri impressione insigniri. <ref type="note" target="n19">Sigillum</ref> domni Heinrici IIII
    regis. Sigehardus cancellarius vice Sigefridi archicancellarii
    recognovi. Data III kalen. septembris *.
    
    VL. III ||Signum domni Heinrici tertii (M.) regis invictissimi. || (S.MP.)
    
    || Theodericus cancellarius vice Bardonis archicancellarii recognovi. ||
    (SR.) <ref type="note" target="n20">(SI.)</ref>
    
    VL. I Anno dominice incarnationis millesimo LXV, indicione III, anno autem
    ordinationis domni Heinrici IIII regis XI, regni vero VIIII; actum Goslarie;
    
    in dei [nomi]ne feliciter amen.
    <note id="n1" type="textkritisch">danach kleiner Rasur ditare der
     VLL.</note>
				<note id="n2" type="textkritisch">A statt facti simus</note>
				<note id="n3" type="textkritisch">ium korr. aus um</note>
				<note id="n4" type="textkritisch">A statt ditare der VLL.</note>
				<note id="n5" type="textkritisch">A statt nostrique der VLL.</note>
				<note id="n6" type="textkritisch">pribus A</note>
				<note id="n7" type="textkritisch">am zweiten Buchstaben scheint korr.;
     er könnte auch e gelesen werden</note>
				<note id="n8" type="textkritisch">A statt ava nostra der VLL.</note>
				<note id="n9" type="textkritisch">xp A</note>
				<note id="n10" type="textkritisch">Hamaburgen A</note>
				<note id="n11" type="textkritisch">m undeutlich, aber doch wohl kaum in</note>
				<note id="n12" type="textkritisch">A</note>
				<note id="n13" type="textkritisch">A statt confirmavimus der VLL.</note>
				<note id="n14" type="textkritisch">nrom A</note>
				<note id="n15" type="textkritisch">Spir A</note>
				<note id="n16" type="textkritisch">kleiner Riß im Pergament, durch den
     Möglicherweise vel verlorengegangen ist</note>
				<note id="n17" type="textkritisch">fehlt vel oder aut der VLL.</note>
				<note id="n18" type="textkritisch">fehlt haec der VLL.</note>
				<note id="n19" type="textkritisch">A statt Signum</note>
				<note id="n20" type="sachanmerkung">abgebild. bei Posse Kaisersiegel 4,
     Taf. 81 no 2; vgl. 5, 115 no 2.</note>
			</tenor>
		</charter>
	</body>
	<back/>
</CEI>
